Leksykon harcerski

Oddajemy w Wasze ręce leksykon harcerski. Przeznaczony jest dla rodziców oraz przyjaciół ZHR. Napisałyśmy go po to, żeby rodzice rozumieli obozowe opowieści swoich pociech, a wszyscy, z różnych powodów zainteresowani harcerstwem, mogli sprawdzić niezrozumiałe dla siebie słowa.

 

 

A

 

Agapa – patrz: watra

 

Apel harcerki -zbiórka harcerzy i harcerek, podczas której sprawdza się ilość osób i jednostek danego zgromadzenia (biwaku, obozu, zimowiska), podaje do wiadomości publicznej rozkazy oraz ważne informacje. To także moment, kiedy śpiewa się Hymn Harcerski oraz  rano wciąga na maszt flagę Polski , wieczorem  ściąga się ją.

Prowadzony jest przez oboźnego; w czasie trwania apelu obowiązuje specjalny szyk oraz zasady poruszania się po placu apelowym.

(patrz: oboźny, rozkaz)

 

B

 

Biała Służba – harcerska pomoc: służba porządkowa, informacyjna lub medyczna pełniona podczas podróży apostolskich Jana Pawła II i Benedykta XVI do Polski. To także nazwa sprawności realizowanej z tej okazji, w skrócie nazywana „beeską”.

 

Biwak – element harcerskiej pracy śródrocznej, wyjazd drużyny, zastępu, hufca. Trwa nie krócej niż 1 dobę i nie dłużej niż 5 następujących po sobie nocy. Posiada program, obejmuje zakwaterowanie, wyżywienie. W jego przygotowanie angażują się harcerze i harcerki z drużyn zdobywając umiejętności organizacyjne.

(patrz: obóz)

 

C

 

Chorągiew Harcerek/Chorągiew Harcerzy – nadrzędna jednostka organizacyjna ZHR skupiająca wszystkie hufce (związki drużyn) danego pionu działające na określonym terenie (najczęściej określonego regionu geograficznego). Obejmuje co najmniej trzy hufce (ew. dwa hufce i przynajmniej jeden w trakcie tworzenia); w gronie instruktorek, instruktorów chorągwi są harcmistrzynie, harcmistrzowie.

Chorągiew dba o kształcenie instruktorów, ich systematyczny rozwój, koordynuje i kontroluje pracę hufców i związków drużyn, nadzoruje organizację i prowadzenie obozów, kolonii i zimowisk. Pracą chorągwi kieruje Komendantka Chorągwi, Komendant Chorągwi – instruktorka, instruktor ZHR w stopniu harcmistrzyni, harcmistrza.

Jeżeli nie ma formalnych możliwości powołania chorągwi, w jej miejscu działa namiestnictwo, na którego czele stoi Namiestniczka Naczelniczki, Namiestnik Naczelnika -instruktor w stopniu, co najmniej podharcmistrzyni, podharcmistrza.

(patrz: Komendant /Komendanta Chorągwi)

 

Chusta – element umundurowania; oznaka przynależności do drużyny. Nadanie chusty następuje w sposób uroczysty, taki moment nazywany jest chustowaniem.

 

Cykl zabawowy – ciąg kolejnych zbiórek (najczęściej od 5 do 8) realizowanych w gromadzie zuchowej, połączonych wspólną fabułą, posiadających obrzędowość, tworzących spójną całość.

To zabawa w „coś” lub „kogoś”: podróżników, aktorów, doktora OjBoli, krasnale czy Tajemniczy Ogród, w czasie której zuchy mają określone do wykonania zadanie.

Odpowiada na potrzeby rozwojowe dziecka w wieku zuchowym – stwarza sytuację wychowawczą w czasie zabawy; rozwija wyobraźnię poprzez wejście w rolę. Poprzez „misję” do spełnienia kształtuje postawę gotowości pomocy.

 

Czuwaj! – tradycyjne pozdrowienie harcerskie użyte po raz pierwszy w 1912 roku przez 3. Lwowską Drużynę Żeńską im. Emilii Plater, prowadzoną przez dh. Olgę Drahonowską. Ma przypominać o konieczności stałej gotowości do czynu, służby bliźnim i Polsce, pracy nad sobą.

(patrz: Czuj!)

 

Czuj! – zawołanie zuchowe. Jak harcerka czy harcerz powinni czuwać, czyli być w gotowości do działania, tak zuch powinien uważnie obserwować rzeczywistość, mieć oczy i uszy szeroko otwarte.

(patrz: Czuwaj!)

 

D

 

„Drogowskazy” – dwumiesięcznik programowo-metodyczny instruktorów Organizacji Harcerzy ZHR.

 

Drużynowa/drużynowy – osoba kierująca pracą drużyny harcerskiej lub wędrowniczej czy gromady zuchowej. Planuje roczną pracę drużyny oraz wyjazdy, dba o funkcjonowanie zastępów, pracuje z kadrą jednostki. Jest wychowawcą, czyli posiada stopień instruktorski.

 

Dzień Myśli Braterskiej/Bi-Pi – święto przyjaźni harcerskiej obchodzone przez harcerzy i skautów na całym świecie, w rocznicę urodzin Roberta Baden Powella, 22 lutego. Tego dnia harcerki i harcerze na znak pamięci i braterstwa wysyłają sobie wzajemnie kartki pocztowe.

 

Dzień Polskiej Harcerki** – niedziela najbliższa 2 października – dnia zakończenia walk Powstania Warszawskiego. Ten dzień wyznaczyły instruktorki i harcerki, które przeżyły II wojnę światową i okupację, jako dzień pamięci i modlitwy za te, które odeszły na wieczną wartę.

 

Dziesiątka – duży harcerski namiot, używany najczęściej na obozach, ma dwuspadzisty dach, a jego konstrukcja opiera się na trzech masztach, najczęściej nie ma okien.

 (patrz: enes).

 

E

 

Enes – duży namiot wojskowy lub harcerski o półokrągłym dachu i okrągłych oknach.

 (patrz: dziesiątka).

 

F

 

Finka – nóż używany przez harcerki i harcerzy; może być noszona przy mundurze w skórzanej pochewce, szczególnie przydatna na obozie.

 

Formy pracy* – sytuacje wychowawcze, jakie tworzy drużynowy, aby zastosować techniki harcerskie. Organizacje skautowe i harcerskie wypracowały przez lata liczne formy pracy z dziećmi i młodzieżą.

Formy pracy to m.in.: gawęda, pląs, piosenka, teatr, harc,  gra, zwiad.

(patrz: techniki harcerskie)

 

 

 

G

 

Getry – rodzaj podkolanówek bez stóp, część umundurowania harcerskiego. Kolor zależny od tradycji drużyny. Stanowią zarówno oznaczenie przynależności do określonej jednostki, jak i ochronę przed zimnem.

(patrz: sztuce)

 

Główna Kwatera (GK) -pomaga Naczelniczce Harcerek/Naczelnikowi Harcerzy w prowadzeniu Organizacji Harcerek/Harcerzy. Skład GKi stanowią:

  • OHe-k – wicenaczelniczki oraz szefowe zespołu ds. zuchów, harcerek, wędrowniczek, harcerstwa starszego, sekretarz GKH-ek.
  • OH-y – wicenaczelnicy oraz szefowie wydziałów: zuchowego, harcerskiego, wędrowniczego i harcerstwa starszego, szef biura oraz kapelan.

 

Gwiazdka zuchowa – jeden z fundamentów metodycznego ruchu zuchowego, narzędzie pomagające w kształtowaniu postaw, element Systemu Tęczy. Zdobywa ją zuch, który złożył Obietnicę Zuchową, czyli ma Znaczek Zucha.

Nazwy poszczególnych gwiazdek (OH-ek/OH-y):

  • 1. gwiazdka: zuch wtajemniczony/zuch pierwszej gwiazdki,
  • 2 gwiazdka: zuch zaradny/zuch drugiej gwiazdki,
  • 3 gwiazdki: zuch opiekuńczy/zuch trzeciej gwiazdki.

Poszczególne gwiazdki stopniowo poszerzają pole działania w danej sferze (znaczenie kolorów – sfer opisano przy Systemie Tęczy):

  • kolor czerwony: * – chcę postępować, ** – staram się czynić, *** – świadomie uczestniczę;
  • kolor żółty: * – wokół mnie, ** – w okolicy, *** – w ojczyźnie i na świecie;
  • zielony: * – obserwuję, ** – poznaję i opiekuję się, *** – chronię i korzystam;
  • niebieski: * – jestem, ** – pomagam, *** – troszczę się;
  • fioletowy : * – odnajduję się, **- współuczestniczę, *** – staram się pełnić.

Podczas uroczystości nadania gwiazdki zuch powtarza Obietnicę Zuchową uzupełnioną o słowa informujące o zdobytej gwiazdce: „Obiecuję być dobrym zuchem pierwszej/drugiej/trzeciej gwiazdki, zawsze przestrzegać Prawa Zucha.”

(patrz: System Tęczy, obietnica zucha, znaczek zucha)

 

H

 

Harcerskie Ochotniczce Pogotowie Ratunkowe (HOPR) – wyodrębniona i wyspecjalizowana stała służba, wchodząca w skład Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej. Zrzesza w patrolach i drużynach ratowniczych (jednostkach ratowniczych) osoby posiadające kwalifikacje ratowników przedmedycznych, uprawnione do podejmowania medycznych działań ratowniczych, a także osoby zdobywające te kwalifikacje.

 

Harcerstwo Starsze – przeznaczone dla uczestniczek i uczestników ZHR po ukończeniu 18. roku życia, którzy mogą skupiać się w kręgach harcerstwa starszego. Kręgi powoływane są przez Naczelnictwo. Ich pracą kieruje przewodniczący lub przewodnicząca kręgu, liczą minimum 6 osób.

Tak, jak innych członków Związku, przedstawicieli Harcerstwa Starszego obowiązuje Prawo Harcerskie.

 (patrz: odznaka Harcerstwa Starszego)

 

Harcówka – miejsce zbiórek drużyn harcerskich.

 

Hymn harcerski – oficjalna pieśń harcerstwa. Do melodii rewolucyjnej pieśni „Na barykady”  Olga Drahonowska – Małkowska dostosowała wiersz Ignacego Kozielewskiego „Wszystko, co nasze”, dopisując refren i zmieniając nieco słowa zwrotek. Utwór po raz pierwszy ukazał się w 1911 roku, anonimowo, rok później został opublikowany, także bez podania nazwisk twórców, jako „Marsz Skautów”. Uzyskał znaczną popularność, stając się wkrótce hymnem harcerskim. Wcześniej hymnem była „Rota” Marii Konopnickiej  do melodii Feliksa Nowowiejskiego.

 

1.Wszystko, co nasze Polsce oddamy,
W niej tylko życie, więc idziem żyć.
Świty się bielą, otwórzmy bramy,
Rozkaz wydany:  Wstań, w słońce idź!

Ref.: Ramię pręż, słabość krusz,
 Ducha tęż, Ojczyźnie miłej służ.
Na jej zew, w bój czy trud
Pójdzie rad harcerzy polskich ród,
Harcerzy polskich ród!

 

Hymn zuchowy – pieśń śpiewana przez zuchy podczas apeli zuchowych i w ważnych dla gromady momentach. Autorem tekstu jest Andrzej Starzec.

 

1.Mundur, chusta, pas zuchowy,
beret zdobi głowę,
a na piersi pięknie błyszczy
znaczek kolorowy.

Ref: To zuchy, to zuchy,
co tu dalej kryć?
To zuchy, to zuchy,
dobrze zuchem być!

2.Biały orzeł to odwaga,
słońce radość głosi.
Zuch, jak sama nazwa mówi,
Odważny być musi.

 

Hymn wodzów zuchowych – pieśń instruktorów zuchowych. Przedwojenne słowa do dziś rozbrzmiewają podczas apeli.

Kochanej Rzeczypospolitej
Oddajem codzienny nasz trud
Wodzując zuchowym gromadom
Na drodze najlepszej wśród dróg. 

Idziemy gromadą i ławą,
Z pieśnią radosną, zabawą,
Pragnieniem czynu i z mocą,
I służąc Ci wiernie ochoczo,
Najdroższa Rzeczypospolita.

 

Hufiec -jednostka organizacyjna skupiająca (minimum 5) gromady zuchowe, drużyny harcerskie i wędrownicze działające na określonym terenie. Może obejmować obszar miasta, gminy lub dzielnicy. Kierowany przez hufcową, hufcowego, należy do określonej chorągwi (namiestnictwa). Jeżeli skupia mniej niż 5 jednostek, nazywany jest związkiem drużyn.

 

I

 

Instruktor, instruktorka – pełnoletni harcerz, pełnoletnia harcerka po ukończeniu odpowiednich szkoleń, posiadający określone regulaminami stopnie; może pełnić funkcje wychowawcy podczas wyjazdów czy wycieczek dla dzieci i młodzieży. W ZHR wszystkie instruktorki i wszyscy instruktorzy (również pełniący funkcje we władzach najwyższych szczebli) pracują społecznie.

 

Iskierka -harcerskie pożegnanie. Zgromadzone osoby stoją w kręgu ze skrzyżowanymi rękami i podają sobie uścisk dłoni.

 

K

 

Kategoryzacja – podsumowanie całorocznej pracy drużyny i drużynowej, jej zamknięcie odbywa się na początku każdego roku harcerskiego, czyli we wrześniu. W wyniku przeprowadzonej kategoryzacji drużynie nadaje się miana:

 

Organizacja Harcerek:

– dla gromad zuchowych:

  • Gromada Wschodzącego Słoneczka,
  • Gromada Słoneczna,
  • Gromad Tęczowa,

– dla drużyn harcerek:

  • Drużyna Zielonej Koniczynki,
  • Drużyna Srebrnej Koniczynki,
  • Drużyna Złotej Koniczynki,

– dla drużyny wędrowniczek:

  • Drużyna Żółtego Płomienia,
  • Drużyna Pomarańczowego Płomienia,
  • Drużyna Czerwonego Płomienia.

Wszystkie miana przyznaje Komendantka Chorągwi/Namiestniczka, zaś miana najwyższe: Gromada Tęczowa, Drużyna Złotej Koniczynki i Drużyna Czerwonego Płomienia, ogłaszane są w rozkazie Naczelniczki.

 

Organizacja Harcerzy:

– dla drużyn harcerzy:

  • Drużyny próbne,
  • Drużyny polowe,
  • Drużyny leśne,
  • Drużyny puszczańskie.

                                                                   

Koła Przyjaciół Harcerstwa (KPH) – stanowione jest przez członków współdziałających lub osoby pełnoletnie chcące włączyć się w pracę ZHR, może być powołane przez co najmniej 3 osoby.

Jego podstawowym zadaniem jest wspieranie moralne, organizacyjne i finansowe jednostek, przy których działa (drużyna, hufiec), wspomaganie ZHR oraz propagowanie idei i metody harcerskiej.

 

Komendant/Komendantka Chorągwi – instruktor/ instruktorka, przełożony/ przełożona hufcowych i komendantów/komendantek innych jednostek organizacyjnych wchodzących w skład chorągwi oraz wszystkich instruktorek z terenu chorągwi.

(patrz: Chorągiew Harcerek/ Harcerzy)

 

Kominek – jeden z najważniejszych momentów dnia zuchowego, może być też przeprowadzony wśród harcerek czy harcerzy, gdy nie ma możliwości rozpalenia ogniska. Odbywa się wieczorem. Poświęcony jest określonemu tematowi, zgodnie z którym zaplanowane są także gry i zabawy.Rozpoczęte piosenkami obrzędowymi jednostek; uczestnicy są umundurowani. 

(patrz: ognisko)

 

Komisja Instruktorska – ciało działające na polu Chorągwi/ Namiestnictwa, którego zadaniem jest prowadzenie prób na stopnie instruktorskie. Składa się z co najmniej 3 osób, przewodniczy jej harcmistrz/ harcmistrzyni.

 

Komisja Rewizyjna – organ kontroli wewnętrznej Związku, nadzoruje władze i jednostki organizacyjne związku, kontroluje zgodność ich działań z przepisami prawa, Statutu ZHR oraz uchwałami rad i komend wszystkich szczebli; funkcjonuje na poziomie władz najwyższych – Komisja Rewizyjna Związku, a także przy poszczególnych okręgach.

 

„Krajka” – kwartalnik Organizacji Harcerek.

 

Krzyż harcerski – wzorowany jest na Krzyżu Virtuti Militari, odznaczeniu przyznawanym za wyjątkowe męstwo w czasie walk. Najważniejsze harcerskie oznaczenie, noszone przez harcerzy po lewej stronie bluzy mundurowej nad kieszenią, od momentu złożenia Przyrzeczenia Harcerskiego. Otrzymuje się go wraz z książeczką harcerską.

Został zaprojektowany w 1912 roku przez ks. Kazimierza Lutosławskiego jako odznaka Naczelnej Komendy Skautowej.

Z prawej strony otacza go wieniec laurowy – symbol zwycięstwa, z lewej – wieniec liści dębowych – symbol męstwa; krąg ten jest niedomknięty – dla nieobecnych. Na poprzecznych ramionach krzyża wpisane jest zawołanie harcerskie „Czuwaj”. Miejsce przecięcia się ramion Krzyża opleciono pierścieniem – symbolem doskonałości. Wewnątrz znajduje się lilijka harcerska, od której rozchodzą się promienie – znak, że działanie harcerza powinno oddziaływać na innych. Znajdujące się na ramionach Krzyża kropki to rysunek piasku – harcerzy jest tylu, ile piasku.

 

Kwaterka – dni przed rozpoczęciem obozu, okres, podczas którego buduje się najważniejsze wyposażenie obozu, m.in. stołówka, magazyny na sprzęt i żywność, maszt. Biorą w niej udział najstarsze harcerki i harcerze z drużyn.

 

Kwatermistrz – osoba odpowiedzialna za zaopatrzenie podczas obozów harcerskich.

 

L

 

Laska głosu – zwana inaczej: pałka-gadałka, pacholik. Przedmiot używany w gromadach zuchowych. Swym wyglądem związany z obrzędowością gromady (np.: gromada Mieszkanek Mórz używać może pacholik w kształcie muszli), pomaga w czasie zbiórki uporządkować dyskusję zgodnie z zasadą: tylko osoba, która ma pacholik, może wypowiadać się na forum. Pomaga uczyć zuchy uczestnictwa w dyskusji i słuchania innych.

(patrz: obrzędowość)

 

Latryna – toaleta budowana na obozach harcerskich.

 

Lilijka harcerska – jeden z symboli harcerskich. W heraldyce stosowana jako symbol czystości, niewinności, piękna. Oznacza także igłę magnetyczną kompasu. Symbolizuje stałość w dążeniu do ideałów harcerskich. Mogą znajdować się na niej litery ONC: Ojczyzna, Nauka, Cnota. W Polsce po raz pierwszy pojawiła się jako element Krzyża Harcerskiego.

Może być noszona przez harcerzy przy mundurze (lewa strona bluzy mundurowej, nad kieszenią) przed złożeniem Przyrzeczenia, tradycyjnie noszona jest na nakryciu głowy. Na lewym rękawie bluzy mundurowej sygnalizuje stopień instruktorski. Lilijka ZHR ma na zwieńczeniu biało-czerwoną wstęgę.

 

M

 

Maszt – pionowy pal ustawiony w centralnej części obozu, na którym zawieszona jest flaga państwowa i proporce drużyn biorących udział w obozie; przy nim odbywają się apele, podczas których rano następuje uroczyste wciągnięcie flagi i proporców a wieczorem – ich ściągniecie.

(patrz: apel)

 

Menażka – lekki, zamykany pojemnik służący do przenoszenia żywności, używany jako talerz lub miska, może w niej także gotować, co jest szczególnie cenne na obozach i biwakach.

 

Metoda harcerska* – jeden z elementów harcerskiego systemu wychowawczego. W najbardziej jasny i syntetyczny sposób została opisana jeszcze przed II wojną światową dla potrzeb ówczesnego kształcenia kadry instruktorskiej. Metodę harcerską można przedstawić w sposób graficzny w postaci otwartej dłoni. Każdej części dłoni przypisano określone, istotne znaczenie.Metoda harcerska obudowana jest bogatą propozycją technik, form pracy i barwną obrzędowością. Wszystkie narzędzia metodyczne wykorzystywane w pracy z dziećmi i młodzieżą pozostają w zgodzie z celami i ideą harcerską.

(patrz: ręka metody, techniki pracy harcerskiej, formy pracy, obrzędowość)

 

Modlitwa harcerska – pieśń śpiewana przez harcerzy w ważnych momentach, często po wspólnym uczestnictwie we Mszy świętej. Autorem jej był nauczyciel i były komendant Hufca Nowosądeckiego Harcerzy w Przysiętnicy. Pierwszy raz została zaśpiewana 2 sierpnia 1919 roku na obozie drużyny harcerek im. Emilii Plater.

 

1.O Panie Boże, Ojcze nasz,
W opiece swej nas miej.
Harcerskich serc Ty drgnienia znasz,
Nam pomóc zawsze chciej.


Ref.: Wszak Ciebie i Ojczyznę
Miłując chcemy żyć,
Harcerskim prawom w życia dniach
Wiernymi zawsze być.

2.O, daj nam zdrowie dusz i ciał,
Swym światłem zagłusz noc,
I daj nam hart tatrzańskich skał,
I twórczą wzbudź w nas moc.

3.Na szczytach górskich czy wśród łąk,
W dolinach bystrych rzek,
Szukamy śladów Twoich rak,
By życie z Tobą wieść.

4.Przed nami jest otwarty świat,
A na nim wiele dróg.
Choć tyle ścieżek kusi nas,
Lecz dla nas tylko Bóg.

 

Mundur – ubiór harcerski. Harcerki noszą spódnicę i bluzę (lub fartuch), najczęściej w kolorze szarym. Mundur harcerzy składa się z koszuli, najczęściej w kolorze zielonym, i spodni krótkich lub długich, zielonych lub czarnych. Drużyny specjalnościowe (np. żeglarskie) mogą nosić mundury w innych barwach i o innym kroju. Mundur w drużynie jest jednolity.

Nad prawą kieszenią munduru naszyta jest „zethaerka” odróżniająca ZHR od innych organizacji harcerskich w Polsce.

(patrz: zethaerka)

 

Musztra – ćwiczenia harcerskie, które uczą przyjmować postawę zasadniczą (pozycja przyjmowana do wykonania nakazanych czynności lub wystąpień służbowych) i swobodną, oddawać honory, formować szyki oraz zachowywać się w szyku i poza nim.

(patrz: musztra zuchowa)

 

Musztra zuchowa – sposób prowadzenia apelu (u zuchów musztrę stosuje się głównie podczas apelu) bez użycia słów, za pomocą gestów i ruchów.

Elementem musztry jest również szyk zuchowy: dzieci nie stoją w dwuszeregu, a w promyczkach (możliwy jest także inny szyk, dostosowany do obrzędowości gromady, kolonii itp.).

(patrz: musztra)

 

N

 

Naczelniczka/Naczelnik – instruktorka lub instruktor ZHR w stopniu harcmistrza; wybrani przez delegatów na Zjeździe ZHR. Naczelnik kieruje Organizacją Harcerzy i jest przełożonym instruktorów, Naczelniczka kieruje Organizacją Harcerek i jest przełożoną instruktorek.

(patrz: Organizacja Harcerek/ Harcerzy)

 

Naczelnictwo – stanowi zarząd Związku. W jego skład wchodzą: Przewodniczący ZHR, dwóch wiceprzewodniczących, Naczelniczka Harcerek, Naczelnik Harcerzy, Sekretarz Generalny, Skarbnik, Komisarz Zagraniczny, Naczelny Kapelan Związku oraz członkowie Naczelnictwa.

 

Nabór  rekrutacja do drużyny nowych uczestników. Może się odbywać za pośrednictwem m.in. parafii, szkoły.

 

Naramiennik wędrowniczy – oznaka przynależności do drużyny wędrowniczej; noszony na lewym pagonie. Przedstawia ognisko: trzy płomienie oznaczające (od najmniejszego):

  • żółty – siłę ciała (dbałość o zdrowie i tężyznę fizyczną),
  • pomarańczowy – siłę umysłu (dążenie do wiedzy i rozwijanie swojego intelektu),
  • czerwony – siłę ducha (kształtowanie charakteru, dążenie do Prawdy i Boga)

oraz trzy polana symbolizujące:                      

  • pracę nad sobą,
  • służbę,
  • szukanie swojego miejsca w społeczeństwie.

Zdobywanie naramiennika obejmuje trzy próby: siły/ciała, umysłu, ducha. Zadania ustalane są indywidualnie przez osobę podejmującą próbę.

(patrz: wędrowniczki, wędrownictwo)

 

Niezbędnik – sztućce: łyżka i widelec złączone w jedno lub jako oddzielna łyżka, widelec i nóż.

 

O

 

Obietnica zucha – składana przez zucha dobrowolnie, moment jej złożenia to wielkie święto gromady i danego dziecka, towarzyszą jej specjalne obrzędy. Podobnie jak Przyrzecznie, odbierana może być tylko przez instruktora lub instruktorkę. Po złożeniu Obietnicy zuch nosi znaczek zucha nad lewą kieszenią mundurową, otrzymuje także legitymację zuchową – dokument przynależności do Organizacji.

Rota Obietnicy brzmi:

Obiecuję być dobrym zuchem, zawsze przestrzegać Prawa Zucha.

           

(patrz: znaczek zucha)

                                               

Oboźny – osoba odpowiedzialna za organizację czasu i grupy na wyjazdach harcerskich. Zwołuje zbiórki, pilnuje punktualności, prowadzi apele harcerskie i zuchowe.

 

Obóz harcerski – forma wypoczynku organizowana w okresie wakacji i w czasie ferii zimowych.

Można wyróżnić: obozy stałe, zgrupowania obozów stałych, obozy wędrowne, kolonie zuchowe.

Najbardziej popularną formą jest obóz stały, który organizowany jest pod namiotami. Trwa od 2 do 3 tygodni. Poprzedza go czas budowy zwany kwaterką, zamyka – rozpionierka (likwidacja obozowiska). Z reguły obozy rozbijane są w lesie lub w jego pobliżu, nad jeziorem lub rzeką.

Budowany jest przez uczestników: to harcerze rozbijają namioty, konstruują prycze i półki. W czasie trwania obozu wykonują różne obowiązki, między innymi pełnią służbę kuchenną, porządkową czy warty nocne – ma to wymiar wychowawczy, uczy samodzielności i odpowiedzialności za powierzone zadania, współodpowiedzialności za wspólnotę czy  gotowości do służby.

Zgrupowanie obozów to rodzaj obozu, w którym udział bierze więcej niż jedna drużyna; żeby zachować indywidualność wychowania i odrębność programową stosuje się podział na podobozy.

Kolonie zuchowe najczęściej trwają dwa tygodnie, zuchy zakwaterowane są w szkołach lub innego typu placówkach (nie pod namiotami).

Obóz wędrowny najczęściej przybiera formę wędrówki, wyprawy, przeznaczony jest głównie dla wędrownictwa i harcerstwa starszego.

Wszystko, co dzieje się na obozie, jest dokładnie zaplanowane, związane z tematyką i obrzędowością (np.: Indianie, Wikingowie, Elfy).

(patrz: biwak, kwaterka, obrzędowość,  pionierka, podobóz)

 

Obwód – fakultatywna jednostka organizacyjna ZHR, mniejsza od okręgu, skupiająca hufce harcerek i harcerzy. Powołuje się ją w celu usprawnienia pracy harcerskiej w środowisku lokalnym. Może działać na terenie jednej lub wielu gmin, podlega Zarządowi Okręgu.

 

Obrzędowość – jedna z form pracy harcerskiej. Obrzęd to czynności i praktyki utrwalone w tradycji, często określone przepisami, o znaczeniu symbolicznym, towarzyszące jakiejś uroczystości. Obrzędowość to tradycja każdej drużyny, gromady czy zastępu. Przez hm. Marka Kudasiewicza porównana do pieca, który daje ciepło w ognisku domowym – powoduje, że obecni skupiają się przy jego płomieniach. Nadaje zbiórkom charakter uroczysty.

Ma duży wpływ na budowanie wspólnoty, kształtowanie poczucia estetyki, wrażliwość, rozbudza wyobraźnię,

Elementami obrzędowości są:

  • obrzędowość ogólnozwiązkowa: mundur, oznaczenia: krzyż harcerski, znaczek zucha, lilijka, naszywka ZHR, pozdrowienie, musztra, sztandary;
  • na poziomie jednostek: nazwa, barwy drużyny, gromady (czyli kolor chust i wywijek), piosenka obrzędowa, skarbiec, pieczęć, proporzec, u zuchów – świeczka obrzędowa, totem; to także zwyczaj nadawania chust, uroczystość składania Przyrzeczenia Harcerskiego czy Obietnicy Zuchowej, to także okrzyk, kronika i wiele innych.

(patrz: formy pracy harcerskiej)

 

Odznaka Harcerstwa Starszego – owalna w kształcie, wykonana z metalu, noszona jest na lewej kieszeni munduru, pod Krzyżem Harcerskim. Widnieją na niej dwie dłonie. Ta niżej położona, lewa, podtrzymująca płomień – to dłoń niosąca służbę. Dłoń prawa – ochraniająca płomień – symbolizuje braterstwo. Płomienie są dwa – z lewej strony sygnalizuje służbę bliźnim, z prawej – służbę Bogu i Polsce. Droga rysująca się pomiędzy płomieniami informuje o zadaniu dążenia do doskonałości przez indywidualny rozwój oraz przestrzegania Prawa i Przyrzeczenia Harcerskiego.

(patrz: Harcerstwo Starsze)

 

Odznaka instruktorska – lilijka ZHR – odznaka noszona przez instruktorki i instruktorów po lewej stornie bluzy mundurowej, pod Krzyżem harcerskim.

 

Odznaka Skautek** – trójlistna koniczynka, symbol potrójnej służby: Bogu, Ojczyźnie i bliźnim. Gwiazdki oznaczają prawo i przyrzeczenie, które zawsze mamy mieć przed oczami, pionowa żyłka – to igła kompasu, wskazująca właściwy kierunek, a podstawa łodyżki wyraża płomień bliźniego.

 

Ognisko obrzędowe – jeden z najważniejszych momentów dnia harcerskiego, odbywa się wieczorem. Ogniska przeznaczone są dla harcerzy, wędrowników i harcerzy starszych, rzadziej dla zuchów. Ognisko takie poświęcone jest ważnemu tematowi, jemu podporządkowane są gry i zabawy.Rozpoczęte piosenkami obrzędowymi jednostek, strzeżone jest przez Strażnika Ognia.

W trakcie trwania ogniska obowiązują określone zasady, w zależności od tradycji i obrzędowości drużyny, np.: uczestnicy są umundurowani, osoby spóźnione dokładają do ognia polano, a do rozpalenia ogniska obrzędowego nie używa się papieru, benzyny czy denaturatu na podpałkę, nie pali się w nim śmieci.

(patrz: kominek)

 

Okręg – terenowa jednostka organizacyjna ZHR, swoim zasięgiem obejmuje z reguły jedno województwo (wyjątkowo dwa). Odpowiada za finansowe i administracyjne wsparcie pracy wychowawczej prowadzonej przez chorągwie i inne jednostki organizacyjne Związku. Władzę w okręgu sprawuje zarząd, kontroluje go komisja rewizyjna. W skład okręgu wchodzą: chorągiew harcerek, chorągiew harcerzy, KPH i kręgi harcerstwa starszego.

 

Organizacja Harcerek (OH-ek)/Organizacja Harcerzy (OH-y) – na czele organizacji stoi Naczelniczka Harcerek/Naczelnik Harcerzy, w skład organizacji wchodzą wszystkie chorągwie i namiestnictwa, hufce, gromady, drużyny harcerskie i wędrownicze. Odrębność ta wynika z faktu, że ZHR nie jest organizacją koedukacyjną.

 

Organizacja pożytku publicznego – status OPP może uzyskać organizacja pozarządowa powołana w celu niezwiązanym z prowadzeniem działalności gospodarczej. Choć posiadanie przez organizację tego statusu nakłada na nią obowiązki sprawozdawczości (daje to możliwość uzyskania przez zainteresowanych informacji, na co wydane zostały pieniądze przekazywane przez darczyńców), przede wszystkim status ten umożliwia przekazanie na rzecz organizacji 1% podatku dochodowego przez osoby fizyczne. ZHR jest organizacją pożytku publicznego.

 

P

 

Pacholik – patrz: laska głosu.

 

Pałka – gadałka – patrz: laska głosu.

 

Pagon wędrowniczy – patrz: naramiennik wędrowniczy.

 

Pas harcerski – element umundurowania. Skórzany lub parciany, z klamrą z napisem Związek Harcerski Rzeczypospolitej (ZHR) lub lilijką.

 

Patrol – jednostka w drużynie wędrowniczek.

(patrz: wędrownictwo, wędrowniczka/ wędrownik)

 

Pierścień – element umundurowania, rodzaj suwaka do chusty. Może być zrobiony ze skóry lub darów lasu, bywa zdobiony (szyszka, barwna mulina). Czasem niesie informację o drużynie.

(patrz: chusta)

 

Pionierka – ogół czynność związanych z budowaniem obozowiska np. budowanie pryczy, półek, ogrodzenia, bramy. Wykorzystuje się przede wszystkim drewno. Na koniec obozu następuje rozpionierka, czyli składanie namiotów, rozbieranie budowli i sprzątanie miejsca obozowego.

(patrz: kwaterka, obóz)

 

Plała – ściana namiotu od szczytu; można ją dowolnie odchylać, stanowi wejście do namiotu.

 

Podobóz – jednostka organizacyjna obozu harcerskiego. Może być podobóz żeński lub męski. Zarządzany przez instruktora harcerskiego, realizuje odrębny program.

(patrz: obóz)

 

Poła – patrz:plała

 

Prawo Harcerskie – zasady określające sposób postępowania harcerzy i harcerek. Wzorowane na Prawie Skautowym ułożonym przez gen. Roberta Baden – Powella, przetłumaczonym na język polski w 1911. W toku historii przeredagowywano jego tekst, obecnie obowiązuje wersja z 1932 roku.

(patrz: Prawo zucha)

1. Harcerz służy Bogu i Polsce i sumiennie spełnia swoje obowiązki.

2. Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.

3. Harcerz jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim.

4. Harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.

5. Harcerz postępuje po rycersku.

6. Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać.

7. Harcerz jest karny i posłuszny rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.

8. Harcerz jest zawsze pogodny.

9. Harcerz jest oszczędny i ofiarny.

10. Harcerz jest czysty w myśli, mowie i uczynkach, nie pali tytoniu i nie pije napojów alkoholowych.

 

1. Harcerka służy Bogu i Polsce i sumiennie spełnia swoje obowiązki.

2. Na słowie harcerki polegaj jak na Zawiszy.

3. Harcerka jest pożyteczna i niesie pomoc bliźnim.

4. Harcerka w każdym widzi bliźniego, a za siostrę uważa każdą inną harcerkę.

5. Harcerka postępuje po rycersku.

6. Harcerka miłuje przyrodę i stara się ją poznać.

7. Harcerka jest karna i posłuszna rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.

8. Harcerka jest zawsze pogodna.

9. Harcerka jest oszczędna i ofiarna.

10. Harcerka jest czysta w myśli, mowie i uczynkach, nie pali tytoniu i nie pije napojów alkoholowych.

 

 

Prawo zucha – podobnie jak harcerze mają swoje Prawo Harcerskie, tak zuchy mają kodeks, którego zobowiązane są przestrzegać.

(patrz: Prawo Harcerskie)

 

1. Zuch kocha Boga i Polskę.

2. Zuch jest dzielny.

3. Zuch mówi prawdę.

4. Zuch pamięta o swoich obowiązkach.

5. Wszystkim z zuchem jest dobrze.

6. Zuch stara się być coraz lepszy.

 

Proporzec – rodzaj trójkątnej flagi na drzewcu, prezentującej logo i nazwę drużyny lub zastępu. Stanowi ważny symbol jednostki, w czasie obozu zaczepiany na maszcie i pilnowany podczas wart nocnych, stanowi cel nocnych podchodów (by odzyskać proporzec, drużyna musi wykonać określone zadanie).

 

Próba na stopień – zadania do wykonania w określonym czasie. Dostosowany do wieku i możliwości, dla osoby realizującej powinna stanowić wyzwanie oraz motywować do samodzielnej pracy nad sobą i nabywania nowych umiejętności nie tylko harcerskich.

(patrz: stopnie harcerskie, stopnie instruktorskie)

 

Prycz, prycza – łóżko budowane przez uczestników obozów harcerskich. Składa się z żerdzi lub desek mocowanych sznurkiem albo gwoźdźmi.

 

Przewodniczący ZHR – osoba kierująca pracą Związku, wybierana podczas Zjazdu ZHR.

 

Przyrzeczenie harcerskie – najważniejszy moment w życiu harcerskim. Uroczystość złożenia przyrzeczenia może odbywać się w różnych momentach roku harcerskiego, widocznym znakiem złożenia przyrzeczenia jest Krzyż Harcerski noszony na mundurze. Przyrzeczenie składa się raz na cale życie.

Jego rota brzmi: ”Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu.” Instruktor odbierający Przyrzeczenie potwierdza je słowami „Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.”

(patrz: krzyż harcerski)

 

Przyboczny -funkcja w drużynie lub gromadzie zuchowej; przyboczny jest głównym pomocnikiem drużynowej lub drużynowego; przygotowuje się do przejęcia drużyny.

 

R

 

Referent/ referentka – przedstawiciel Komendanta, Komendantki Chorągwi.Na terenie Chorągwi dany poziom metodyczny działa w wielu miastach i wioskach, w różnych hufcach. Referenci dbają, by poziom prac jednostek poszczególnych pionów był jednakowy we wszystkich hufcach, wspiera hufcowe/ hufcowych, dba o przeprowadzenie kategoryzacji.

 

 

Ręka metody – sposób symbolicznego przedstawiania metody harcerskiej opracowany przez harcerzy Szarych Szeregów w czasie II Wojny Światowej. Poszczególne elementy wpisane są w części dłoni:

  • nadgarstek/ ramię – ruch, świeże powietrze, puszczaństwo, życie w bliskości z naturą;
  • śródręcze/ dłoń – dobrowolność bycia harcerzem, samowychowanie (oddziaływanie od wewnątrz);
  • kciuk – najważniejszy z palców, system zastępowy – podstawa funkcjonowania harcerstwa – podział na małe grupy, w których wodzami są rówieśnicy;
  • palec wskazujący – współdziałanie i współzawodnictwo. Ważne jest występowanie obu czynników razem: rywalizacja odpowiada potrzebom rozwojowym młodych ludzi, ale bez współdziałania może stawać się niezdrowa.
  • Palec środkowy – wzajemność oddziaływania, brak podziału na wychowawców i wychowanków. Starsi zachęcają młodych do nieustannej pracy nad sobą, sami jednocześnie to robiąc.
  • Palec serdeczny – oddziaływanie pośrednie. Stawianie harcerzy w sytuacjach wymagających samodzielnego radzenia sobie z problemami.
  • Palec mały – stopniowanie trudności, odpowiedzialności, wymagań (stopnie i sprawności).

(patrz: metoda harcerska)

 

Rozkaz – dokument, element komunikacji wewnętrznej Związku. Prawo do wydawania rozkazów mają przełożeni poszczególnych jednostek organizacyjnych, od drużynowych po przewodniczącego ZHR. Rozkazem ogłasza się decyzje dotyczące życia drużyn, hufców, chorągwi i innych szczebli Związku, związane zarówno z rozwojem (stopnie, sprawności), jak i funkcjonowaniem podjednostek czy funkcjami podejmowanymi przez poszczególnych członków Związku.

 

S

 

Sąd Harcerski – niezawisła władza sądownicza Związku, jego orzeczenia są ostateczne. Wybierany podczas Zjazdu.

 

Sprawność – niezbędny element harcerskiej metody wychowania, pomocna w zdobywaniu określonych umiejętności i wiadomości, które są lub będą potrzebne w życiu harcerzom lub umożliwią im służbę w określonej dziedzinie. Zdobywane indywidualnie, pomagają rozwijać zainteresowania i pracować nad sobą, stanowią formę samokształcenia. Przyznanie sprawności jest uznaniem umiejętności harcerki i harcerza w danej sferze.

Ich zdobycie sygnalizuje się wyszyciem na prawym rękawie munduru odpowiedniego znaku. Zuchowe sprawności mają kształt trójkątny i dzielą się na 5 grup kolorystycznych (wynika to z Systemu Tęczy), symbole sprawności harcerskich zawarte są w kole.

Zgodnie z zasadą stopniowania trudności, sprawności harcerek i harcerzy są podzielone na sprawności: pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia oraz mistrzowskie.

(patrz: metoda harcerska, System Tęczy)

 

Stopnie instruktorskie – instruktor to wychowawca. Umiejętności wychowawcze i kompetencje w kwestiach zarządzania oraz bycia liderem należy rozwijać, dlatego wraz ze zdobywaniem doświadczenia pracuje się nad stopniami instruktorskimi.

Stopnie te posiadają następujące nazwy i oznaczenia (OHe-k/ OH-y)

  • przewodniczka/ przewodnik (pwd.) – granatowa podkładka pod Krzyżem, granatowa krajka, granatowa lilijka naszyta na lewym ramieniu,
  • podharcmistrzyni/ podharcmistrz (phm.) – zielona podkładka pod Krzyżem, zielona krajka, zielona lilijka na lewym ramieniu,
  • harcmistrzyni/ harcmistrz (hm.) – czerwona podkładka pod Krzyżem, czerwona krajka, czerwona lilijka na lewym ramieniu.

 

Stopnie harcerskie – element metody harcerskiej, motywujący do samorozwoju. Wynikają z zasady stopniowania trudności. Zdobywa się indywidualnie, ustalając zadania zgodnie z potrzebami osoby zainteresowanej. Próba przewidziana jest tak, by rozwijać człowieka w pełni: zarówno w sferze emocjonalnej, duchowej, fizycznej, psychicznej, jak i intelektualnej. Otwarcie i zamknięcie próby ogłasza się rozkazem.

Poszczególne stopnie (OH-ek/  OH-y, wiek, w którym zdobywa się dany stopień, oznaczenie na Krzyżu Harcerskim):

  • ochotniczka/młodzik (11-13 lat), krzyż bez oznaczeń;
  • tropicielka/ wywiadowca (13-15 lat), srebrna lilijka na krzyżu;
  • samarytanka/ ćwik (14-17 lat), złota lilijka na krzyżu;
  • wędrowniczka/ Harcerz Orli (16-20 lat), lilijka i złoty okrąg na krzyżu;
  • Harcerka Rzeczypospolitej/ Harcerz Rzeczypospolitej (powyżej 18 lat), złota lilijka, zloty okrąg, złoty wieniec na krzyżu.

(patrz: próba na stopień)

 

System Tęczy – system wymagań na sprawności i gwiazdki zuchowe w pięciu kolorach. Fundament ruchu zuchowego. Pierwszy regulamin powstał w 1994 roku, zreformowany w roku 2006. Jego autorami są: hm. Wiesława Stojek, hm, Agata Tatara, hm. Anetta Herdzina, hm. Ludwik Tarnowski, pwd. Witold Kuś.

Gwiazdki stanowią narzędzie metodyczne, dzięki któremu zuch kształtuje swoją postawę, zdobywając sprawności – poszerza wiedzę i umiejętności.

Jest tak pomyślany, by rozwijał wszechstronnie. Znaczenie poszczególnych kolorów:

  • czerwony – rozwój emocjonalny i duchowy, oparty o zasady chrześcijańskie (odróżnianie dobra i zła, odwaga w dążeniu do dobra), kształtowanie zachowań zgodnych z miłością i nadzieją.
  • Żółty – rozwój obywatelski. Zuch poznaje najpierw specyfikę miejsca zamieszkania, wsi lub miasta, potem regionu, na końcu – Polski. Odkrywanie predyspozycji społecznych: zdobywanie wiedzy, poznanie siebie, zrozumienie patriotyzmu, otwartość na inne kultury, narodowości.
  • Zielony – poznanie przyrody, odkrywanie jej praw, zachęta do postaw ekologicznych.
  • Niebieski – rozwój dziecka w rodzinie, budowanie relacji z domownikami, dbanie o siebie, umiejętność pomagania innym.
  • Fioletowy – rozwój dziecka w grupie (gromada, klasa, podwórko), kształtowanie umiejętności społecznych: współpraca. Promowanie postawy aktywnej poprzez sport. Wyrażanie siebie przez twórczość.

(patrz: gwiazdki zuchowe, obietnica zucha, znaczek zucha)

 

System zastępowy* – jeden z wielu elementów, jakimi harcerstwo odróżnia się od innych organizacji, opracowany przez Rolanda E. Philipsa. Zastępy liczą od sześciu do ośmiu osób; pod wodzą odpowiedzialnego przywódcy – zastępowego – stanowią odrębną, naturalną grupę dzieci lub młodzieży realizującą własny program opracowany dla jego członków.

(patrz: techniki pracy harcerskiej, zastęp)

 

Strażnik ognia – osoba, która podczas ognisk obrzędowych dba, by ogień nie zagasł i nie rozprzestrzenił zbyt mocno. Strażnik ognia zostaje mianowany za pomocą polana z ognia na początku ogniska. W czasie ogniska strażnik zachowuje milczenie.

Po zakończeniu spotkania musi się upewnić, że ogień zgasł bezpiecznie (zasadą jest nie gaszenie ognisk obrzędowych, trzeba czekać, aż samo wygaśnie) i dopiero to zwalnia z funkcji.

 (patrz: ognisko)

 

Sznur – niesie informacje o pełnionej funkcji. Może być noszony spod ramienia, z ramienia oraz spod kołnierza. Kolory i sposób noszenia sznura oznaczają:

  • brązowy noszony spod ramienia – zastępowy, zastępowa,
  • zielony noszony spod ramienia- przyboczny, przyboczna,
  • granatowy noszony spod ramienia – drużynowy drużyny harcerzy, drużynowa drużyny harcerek,
    • błękitny noszony spod ramienia – drużynowy, drużynowa gromady zuchowej,
    • granatowy noszony z ramienia  – szczepowy, szczepowa,
    • srebrny noszony z ramienia – hufcowy, hufcowa,
    • srebrny noszony spod ramienia – zastępca hufcowego, zastępczyni hufcowej,
    • srebrny noszony z szyi – członkowie komendy hufca,
    • złoty z ramienia – komendantka chorągwi /namiestnicza, komendant chorągwi/  namiestnik,
      • złoty noszony spod ramienia – zastępca, zastępczyni komendanta, komendantki,
      • złoty noszony spod kołnierza – członkowie komendy chorągwi,
      • skórzany z ramienia – Naczelniczka Harcerek, Naczelnik Harcerzy,
      • skórzany noszony spod ramienia – zastępca Naczelniczki Harcerek, Naczelnika Harcerzy,
      • skórzany spod kołnierza – członkowie Głównej Kwatery Harcerzy, Głównej Kwatery Harcerek,
      • fioletowy spod ramienia – kapelan harcerski,
      • biały pleciony z ramienia – przewodniczący ZHR,
      • biały pleciony spod ramienia – wiceprzewodniczący ZHR,
      • biały pleciony noszony spod kołnierza – pozostali członkowie Naczelnictwa,
      • amarantowy pleciony, z amarantowym suwakiem noszony z ramienia – przewodniczący Komisji Rewizyjnej Związku,
      • amarantowy pleciony, z amarantowym suwakiem noszony spod ramienia – wiceprezes i pozostali członkowie Komisji Rewizyjnej Związku,
      • istniej możliwość noszenia białego suwaka na sznurze informującym o funkcji podstawowej – Rada Naczelna,
      • biały pleciony, z zielonym suwakiem, noszony z ramienia – prezes Sądu Harcerskiego,
      • biały pleciony, z zielonym suwakiem, noszony z ramienia – wiceprezes Sądu Harcerskiego,
      • biały pleciony, z zielonym suwakiem, noszony spod kołnierza – pozostali członkowie Sądu Harcerskiego,
      • biały, gładki, z ramienia – przewodniczący Zarządu Okręgu,
      • biały, gładki, noszony spod ramienia – wiceprzewodniczący Zarządu Okręgu,
      • biały, gładki, noszony spod kołnierza – pozostali członkowie Zarządu Okręgu,
      • biały, gładki, z amarantowym suwakiem z ramienia – przewodniczący Komisji Rewizyjnej Okręgu,
      • biały, gładki, z amarantowym suwakiem, spod ramienia – wiceprzewodniczący Komisji Rewizyjnej Okręgu,
      • biały, gładki, z amarantowym suwakiem, spod kołnierza – pozostali członkowie Komisji Rewizyjnej Okręgu.

 

Szóstka – najmniejsza jednostka wchodząca w skład gromady zuchowej, skupiająca ok. 6 osób. Na czele szóstki stoi szóstkowy/ szóstkowa.

 

Szczep -jednostka organizacyjna, skupiającą drużyny harcerskie z OH-y i OH-ek, często z tym samym numerem. Zdarza się, że są w nim gromady zuchowe lub drużyny wędrownicze. W założeniu szczep jest jednostką gospodarczą, ma pieczę nad sprzętem, organizuje ze strony technicznej akcje zimowe i letnie.

 

Szkoła Instruktorska – ciało działające na polu Chorągwi, którego zadaniem jest przeprowadzenie szkoleń zgodnych z zapotrzebowaniami środowisk.

(patrz: chorągiew harcerek/ harcerzy, zespół kształcenia)

 

Sztandar – reprezentacyjna chorągiew, symbol ideowych treści harcerstwa. Jednostka występuje z nim podczas ważnych uroczystości, przede wszystkim: podczas Przyrzeczenia Harcerskiego, świąt narodowych, na specjalny rozkaz. Jego posiadanie stanowi najwyższe wyróżnienie.

 

Sztuce – patrz: getry.

 

Składka członkowska – określona suma pieniędzy płacona co miesiąc przez każdego członka ZHR. Pokrywa podstawowe potrzeby Związku. Ważny jest jej wymiar wychowawczy: uczy systematyczności i oszczędności. Obowiązek płacenia składki wynika z ustawy o stowarzyszeniach.

  

Świeczkowisko, świecznisko, świecznikowisko – patrz: kominek.       

 

T

 

Techniki pracy harcerskiej* – narzędzia, instrumenty umożliwiające realizację celów wychowawczych w harcerstwie. Można podzielić je na dwie grupy:

  • techniki pracy z grupą: system zastępowy, rada drużyny, sekcje.
  • techniki pracy z jednostką: stopnie, sprawności, próby i zadania.

(patrz: formy pracy)

 

Totem tajemniczy znak gromady, pojawia się na każdej zbiórce, biwaku, obozie. Ładny, praktyczny, duży, lekki, powinien kojarzyć się z nazwą gromadą. Te jednostki, które totem posiadają, powinny mianować Strażników Totemu.

 

W

 

Warty nocne – dyżury, najczęściej w grupach kilkuosobowych, podczas, których pilnuje się terenu obozu oraz masztu z zawieszoną flaga państwową i proporcami drużyn biorących udział w obozie. Jedna z największych przygód na obozie, a jeżeli na warcie były podchody –  staje się to najdłużej opowiadaną historią.

(patrz: obóz)

 

Watra – ostatnie ognisko na obozie, zamykające trzytygodniowy pobyt w lesie. Odbywa się noc przed wyjazdem, po rozpionierce (likwidacji obozu). Rozpoczyna się obrzędowo, trwa całą noc. Po zakończonej części obrzędowej możliwe jest pieczenie jedzenia na ognisku; najważniejsze jest śpiewanie piosenek i spędzanie nocy pod gołym niebem.

 

Wędrowniczka/ wędrownik – harcerka/ harcerz w wieku ok. 15 lat, która należy do drużyny wędrowniczek.

(patrz: wędrownictwo)

 

Wędrownictwo – poziom metodyczny Związku przeznaczony dla dziewcząt i chłopców powyżej 15. roku. Zadaniem drużyny jest przygotowanie do wchodzenia w dorosłość jej członków – doskonalenie się, praca nad sobą. Wędrownicy działają w drużynach wędrowniczych podzielonych na trzy- lub czteroosobowe patrole; działają w nich także sekcje tematyczne (np. turystyczna, konna, wspinaczkowa).

 (patrz: naramiennik wędrowniczy, patrol, wędrowniczka/ wędrownik)

 

Węzeł na chuście – ma przypominać harcerzom, aby codziennie wykonali dobry uczynek. (patrz: chusta)

 

Wykładanki – część umundurowania harcerskiego; są to skarpety lub krótkie getry wywijane na buty, w kolorze drużyny. Nazewnictwo jest różne w zależności od środowiska lub regionu.

 

Wykładki – patrz: wykładanki.

 

Wyłogi – patrz: wykładanki.

 

Wypustki – patrz: wykładanki.

 

Wywijaki – patrz: wykładanki.

 

Wywijki – patrz: wykładanki.

 

Z

 

Zaciąg – patrz: nabór.

 

Zariba – patrz: zeriba.

 

Zeriba – ogrodzenie budowane wokół obozu lub latryny, najczęściej z gałęzi i patyków.

 

Zastęp – mała, stała grupa (6 – 8 osób), posiadająca wodza wybranego spośród rówieśników – zastępowego. Drużyna harcerska składa się z kilku zastępów.

Zastęp posiada nazwę, zwyczaje, kronikę, proporzec. Zbiórki zastępów odbywają się raz w tygodniu. Praca w oparciu o system zastępów to bardzo ważna część metodyki, odróżniająca harcerstwo od wielu innych organizacji.

(patrz: ręka metody, system zastępowy, zastępowa/ zastępowy)

 

Zastępowa/ zastępowy – kieruje zastępem, czyli grupą 6 – 8 osób. Rówieśniczka, rówieśnik grupy, której jest liderem. Nosi brązowy sznur.

(patrz: system zastępowy, zastęp)

 

Zbiórka – spotkanie harcerskie. W zastępach i gromadach zuchowych odbywa się co tydzień, zbiórki drużyny odbywają się raz na miesiąc lub co dwa tygodnie. Trwają około 1,5 – 2h. Zwyczajowo nazywa się w ten sposób także i inne spotkania harcerskie lub instruktorskie, np. zbiórka wyborcza.

 

Zespół kształcenia – ciało działające na polu namiestnictwa, którego zadaniem jest przeprowadzenie szkoleń zgodnych z zapotrzebowaniami środowisk.

(patrz: chorągiew, szkoła instruktorska)

 

Zethaerka (ZHR-ka) – zwyczajowa nazwa biało-czerwonej naszywki z czarnymi literami ZHR, noszonej po prawej stronie bluzy mundurowej, nad kieszenią. Oznaczenie przynależności do Związku.

 

Zjazd ZHR – najwyższa władza Związku, odbywa się co dwa lata, biorą w nim udział delegaci z wyboru – instruktorzy wybrani uprzednio w Okręgach i Obwodach – oraz delegaci z urzędu – członkowie Rady Naczelnej, Sądu Harcerskiego, Naczelnictwa. Początkowo zwany Zjazdem Walnym, po VI Walnym Zjeździe, w 1999, zmieniono nazwę na Zjazd ZHR.

 

Zlot Zuchmistrzowski – coroczna impreza przeznaczona dla instruktorów i instruktorek pracujących z zuchami. Odbywa się w różnych miastach Polski, z reguły w ostatni weekend wakacji. Stanowi rodzaj inspiracji na nowy rok harcerski.

 

Znaczek zucha – odznaka, którą zuch otrzymuje w chwili złożenia Obietnicy Zuchowej. W prosty, symboliczny sposób przedstawia cechy, których rozwijanie stanowi wyzwanie dla zuchów:

  • orzeł – to symbol odwagi, dzielność,
  • słońce – radość,
  • błękitne niebo – pogodę ducha,
  • Czerwony tło z napisem zuch (u podstawy znaczka) – miłość do świata.

 

Przed II Wojną Światową oficjalną odznaką chłopięcego ruchu zuchowego był wilczek, u dziewcząt obowiązywało słoneczko.

(patrz: obietnica zucha, System Tęczy)

 

Zuchy – poziom metodyczny Związku przeznaczony dla dzieci w wieku 7-11 lat. Wywodzi się od ruchu wilczącego, którego idea narodziła się w Anglii w inspiracji książką R. Kiplinga „Księga Dżungli”. W Polsce pierwsza gromada powstała w Zakopanem w 1914 roku.

Zuchy działają w gromadach zuchowych, pracują zgodnie z System Tęczy. Istotą zuchowania jest wychowanie poprzez zabawę – naturalną formę aktywności dziecka w tym wieku.

(patrz: System Tęczy)

 

Zuchmistrz/ zuchmistrzyni – osoba specjalizująca się w pracy z zuchami, ma ukończony kurs metodyki zuchowej, co oznaczone jest skórką zuchmistrzowską ze znaczkiem zucha noszoną na lewej kieszeni munduru.

 

Zuchówka – miejsce, w którym odbywają się zbiórki zuchowe.

 

ZHR – Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej jest organizacją wychowawczą pracującą tradycyjną metodą harcerską opartą o wzory skautowe z jednoznacznym wykorzystywaniem wychowawczego wpływu wartości chrześcijańskich (personalizm chrześcijański), powstał w 1989 roku – wyłonił się z organizacji pod nazwą Ruch Harcerstwa Rzeczypospolitej jednocześnie ze Związkiem Harcerstwa Polskiego rok założenia 1918. W 1992 roku obie organizacje (ZHP 1918 i ZHR) połączyły się. W 1998 do ZHR dołączyły także środowiska Polskiej Organizacji Harcerskiej.

 

Ż

 

Żerdka – drewno służące do robienia pionierki obozowej, czyli do budowania obozu. Może być użyta do budowy pryczy, półek, stolików, bramy i innych elementów potrzebnych do życia obozowego.

 

 

Oznaczenia:

* autor: Bożena Pojawa HR

** autor: hm. Małgorzata Ruprecht HR

Share This